جمهوری آذربایجان در جنوب رشته کوه‌های قفقاز، شمال رودخانه ارس و غرب دریای خزر واقع شده‌است. سه رشته‌کوه، قفقاز بزرگ در شمال، قفقاز کوچک در غرب، و کوه‌های تالش در جنوب، این کشور را احاطه کرده‌است.

مهمترین فعالیتهای صنعتی این کشور را استخراج نفت خام و گاز طبیعی، تولید فرآورده‌های نفتی، صنایع فلزی، ماشین آلات و ماشین‌های فلزکاری، استخراج سنگ آهن و مواد پتروشیمی تشکیل می­دهد. علاوه بر صادرات محصولات کشاورزی و صنعتی، صادرات این کشور شامل نفت و گاز و مواد شیمیایی و پتروشیمیایی نیز می­باشد.

 صنعت نفت و گاز این کشور با حفر اولین چاه اکتشافی در باکو و آغاز فعالیتهای نفتی وکشف ذخایر نفت و گاز از اهمیت بسزایی برخوردار شد، به طوریکه جمهوری آذربایجان برای سروسامان بخشیدن به وضعیت اقتصادی کشور اقدام به تلاش‌های دامنه داری برای جذب سرمایه‌های خارجی در بخش نفت و گاز نموده­است. تولید نفت آذربایجان در سال 2007 میلادی به 860 هزار بشکه در روز رسید که کمابیش با توسعه میدان آذری_چراغ_گونشلی (ACG) به این میزان تولید دست یافت. آذربایجان طی سالهای 2006 و 2007 جزء کشورهای غیر عضو اوپک بوده که در عرضه و تولید نفت و گاز طبیعی رشد بسیار بالایی داشته است. بر اساس آمار شرکت BP میزان ذخایر نفتی به اثبات رسیده آذربایجان 7 میلیارد بشکه و ذخایر احتمالی آن 32 میلیارد بشکه و میزان ذخایر گاز طبیعی به اثبات رسیده و احتمالی آن به ترتیب 13/45 و 35 تریلیون فوت مکعب تخمین زده شده است. در سال 2008 تولید نفت آذربایجان حدود 914 هزار بشکه در روز و مصرف آن 71 هزار بشکه در روز و صادرات نفت آن 843 هزار بشکه در روز و میزان تولید، مصرف و صادرات خالص گاز طبیعی این کشور به ترتیب 7/14، 3/9، 4/5 میلیارد متر مکعب در سال بوده­است.

مهمترین میادین نفت و گاز آذربایجان:

کشور آذربایجان دارای میادین هیدروکربنی می­باشد که از این میان می­توان به میدانهای آذری _ چراغ_گونشلی، آپشرون، نخجوان، موگان دنیز، بی بی هیبت و ... اشاره نمود.

-  میدان آذری_ چراغ_گونشلی :

تولید نفت آذربایجان از سال 1997 میلادی با تشکیل کنسرسیوم بین المللی آذربایجان (AIOC) که بالغ بر 70% صادرات کلی نفت این کشور را بر عهده دارد، افزایش یافت. این کنسرسیوم با همکاری و مشارکت شرکتهای BP, STATOIL,INPEX,EXXON MOBIL, DEVON ENERGY,DELTA/HESS,SOCAR, LTOCHU, TPAO, CHEVRON  بر روی میدان آب عمیق آذری _ چراغ _ گونشلی فعالیت می کنند. این میدان بر اساس اطلاعات شرکت BP حدود 4/5 میلیارد بشکه نفت اثبات شده دارد. ارزیابی های سال 2005 شرکت SOCAR میزان نفت قابل برداشت این میدان را 9/6 میلیارد بشکه پیش بینی نموده است.

بر اساس اداره اطلاعات انرژی آمریکا EIA)) ، به نظر می­رسد، با تکمیل فاز 3 میدان آذری_چراغ_گونشلی و اضافه شدن سکوی حفاری آبهای عمیق گونشلی به آن، تولید نفت کشور آذربایجان به 3/1 میلیون بشکه در روز در سال 2010 برسد.

-         میدان شاه دنیز:

میدان شاه دنیز بزرگترین میدان گازی در آذربایجان می­باشد که حدود 70 کیلومتری جنوب شرقی باکو و در عمق 600 متری از سطح آب قرار گرفته است. این میدان در سال 1999 میلادی کشف شده و میزان تولید شش ماهه نخست سال 2007 این میدان 4/3 میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی و 900 هزار تن میعانات هیدروکربنی بوده است. سهامداران این میدان بزرگ گازی عبارتند از: BP وSTATOIL HYDRO هر کدام با سهم 5/25%، ,TOTAL LUKOIL ,SOCAR ,NAFTIRAN هر کدام با سهم 10% و TPAO با سهم 9% .

STATOIL و BP به ترتیب مسؤلان فنی و اقتصادی این پروژه به شمار می­آیند.

صادرات تولیدات هیدروکربنی:

آذربایجان در طی سال 2007 میلادی روزانه حدود 730 هزار بشکه نفت صادر نموده است. هر چند به دلیل تعمیر و نگهداری خط لوله باکو_سوپسا قسمت عمده این میزان نفت از طریق خط لوله BTC و با عبور از روسیه صادر شده است، اما حدود کمتر از 100 هزار بشکه آن نیز از طریق خط را ه آهن ساحلی گرجستان و خط لوله نوروسیسک منتقل گردیده است.

 این کشور در سال 2008 روزانه میزان 71 هزار بشکه نفت و 4/5 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی صادر نموده است. نمودارهای (1)، (2)، (3)، (4)، (5) و (6) جهت بررسی روند تولید، مصرف و صادرات نفت این کشور نمایش داده شده است.

 

   نمودار (1) : میزان ذخایر اثبات شده نفت کشور آذربایجان (2008_1997 م)          نمودار (2) : تولید نفت خام کشورآذربایجان (2007- 1992م)

                                                                                            
نمودار (3) : مصرف نفت کشورآذربایجان (2008-1992م)         نمودار (4) : صادرات نفت کشورآذربایجان (2008- 1992م)                                

نمودار (6) : تولید، مصرف، صادرات نفت آذربایجان و نرخ رشد آنها (2008_1998 م)

      : منبع

§   EIA, International energy Annual

- خطوط لوله انتقال نفت :

خطوط لوله انتقال نفت تولیدی این کشور به قرار زیر می­باشد:

-         خط لوله باکو _ تفلیس _ جیهان (BTC)*

-         خط لوله باکو _ نوروسیسک (مسیر شمالی)**

-         خط لوله باکو _ سوپسا**

شکل (1) : نقشه خطوط لوله و برخی تجهیزات نفت و گاز آذربایجان

شکل (1) خطوط لوله و برخی تجهیزات انتقال نفت و گاز این کشور را نشان داده­است.