کشور روسیه پهناورترین کشور جهان می­باشد که در شمال اوراسیا واقع شده­است. این کشور در آسیای شمالی و اروپای شرقی واقع است و با اقیانوس آرام شمالی و اقیانوس منجمد شمالی و نیز با دریای خزر، دریای سیاه و دریای بالتیک مرز آبی دارد. روسیه با ۱۴ کشور آسیایی و اروپایی مرز زمینی دارد. بر اساس آمار و اطلاعات شرکت BP میزان ذخایر اثبات شده نفت خام این کشور در حوضه دریای خرز 3/0 میلیارد بشکه و ذخایر نفت احتمالی آن 7 میلیارد بشکه برآورد گردیده است. هر چند تاکنون نفتی از ذخایر آن استخراج نشده است، اما طبق پیش بینی شرکت BP و اداره اطلاعات انرژی امریکا (EIA) در سال2010 میلادی تولید نفت آن از حوضه خزر به 200 هزار بشکه در روز خواهد رسید. این کشور به عنوان شریک اصلی انرژی بسیاری از کشورهای حاشیه خزر شناخته شده و از مهمترین صادرکنندگان نفت غیر اوپک است، ولی تا کنون موفق به کشف ذخایر گازی در حوضه خزر نگردیده است.

طبق اطلاعات Oil & Gas Journal در سال 2008 میزان ذخایر اثبات شده نفت این کشور حدود 60 میلیارد بشکه برآورد گردیده است که بیشتر این ذخایر در غرب سیبری بین کوه­های اورال و فلات مرکزی سیبری واقع شده­اند. شرق سیبری از جمله نواحی است که کمترین فعالیت اکتشافی در آن به وقوع پیوسته است. میزان ذخایر نفت سیبری به طور کلی حدود 7/4 میلیارد بشکه تخمین زده شده است. در دوران اتحاد جماهیر شوروی که این کشور به عنوان تولید کننده عمده نفت به شمار می رفت، ناحیه غربی سیبری به عنوان هسته روسیه شناخته می­شد. تولید نفت اتحاد جماهیر شوروی در سال 1988 حدود 5/12 میلیون بشکه در روز بوده است که با سقوط شوروی سابق این میزان تولید به کمتر از نصف (6 میلیون بشکه در روز) کاهش یافت. طبق مشاهدات این افت تولید به دلیل فروپاشی شوروی سابق و عوامل دیگری نظیر انحصار دولتی تولید نفت و عدم سرمایه گذاری در حفظ و صیانت از میادین هیدروکربنی می باشد.

مهمترین میادین نفت و گاز روسیه:

اکتشاف نفت در شوروی سابق در قرن 19 میلادی با تمرکز بر بخش جنوبی دریای خزر و خصوصاً آذربایجان آغاز گردید. در اواخر قرن نوزدهم میلادی این فعالیتها به نواحی غربی قزاقستان گسترش یافت و در اوایل دهه 1960 فعالیتهای اکتشافی به غرب سیبری انتقال یافت. بخش عمده اکتشافات در شوروی سابق در دهه های 1970 و 1980 به وقوع پیوست. این اکتشافات در اوایل دهه 1990 از اهمیت کمتری بر خوردار بودند. در سال 1997 چهار بلوک فراساحلی در دریای خزر و در بخش جمهوری داغستان آن با مساحت 3500 کیلومتر مربع با نام "Terek Caspian Foredeep" که در 10 مایلی بخش بلامنازع جنوبی دریای خزر قرار داشت، مورد توجه وزارت منابع طبیعی روسیه قرار گرفت. این بلوک ها دارای رسوبات مربوط به دوران ژوراسیک و میوسن و در عمق 1000 - 1500 متری تا عمق 5000 – 6000 متری واقع شده­اند. یکی از این بلوک ها با نام sulak در عمق 2500-6000 متری واقع شده و دارای رسوبات دوران میوسن تا کرتاسه می باشد. در سال 2000 شرکت Lukoil با اکتشاف در بخش روسی دریای خزر با حفر اولین چاه موفق به کشف میدان خاوالینسکیKhvalynskaya  در بلوک Severnaya آستاراخان گردید و چند ماه بعد به حفر چاه های بیشتری اقدام و در سال 2003 حفر چاه های توسعه ای را در این میدان آغاز نمود. در 25 ماه ژولای سال 2000 شرکت نفت کاسپین گروهی از شرکتهای Lukoil، Yukos،Gazprom  را جهت کشف نفت و گاز در بخش های روسی دریای خزر تشکیل داد. این بخش در نزدیکی میدان بزرگ کاشاگان قزاقستان قرار داشت. با ایجاد مناقشات بر سر سه میدان مشترک روسیه و قزاقستان، در 14 May سال 2002 این دو کشور پروتکلی مبنی بر تقسیم بستر دریا در بخش شمالی دریای خزر و سه میدان فراساحلی مورد مناقشه امضا نمودند. به این ترتیب میدان کورمانگازی ((Kurmangazi در قلمرو کشور قزاقستان قرار گرفت و شرکت های KazMunaigaz قزاقستان، Gazprom و Rosneft روسیه توسعه این میدان را بر عهده گرفتند. عملیات حفاری برای اکتشاف در این حوضه مشترک نیز از سال 2003 میلادی آغاز شد.

همچنین میدان Khvalynskoye و میدان مرکزی Tsentralnoye به روسیه تعلق گرفت و توسعه میدان Khvalynskoye به شرکت Lukoil واگذار گردید. این شرکت روسی فعالیت های اکتشافی خود را در منطقه خزر از سال 1995 آغاز نموده و تاکنون پنج حوضه بزرگ نفتی را کشف کرده است که یکی از این حوضه ها به نام کالینسکای (Kalinsky) به صورت برابر بین دو کشور روسیه و قزاقستان به بهره برداری خواهد رسید. همچنین Lukoil در بخش شمالی دریای خزر دارای 6 پروژه می باشد که شامل میادین Yuri Korchagin، Khvalynskoye، Rakushechnoye، Sarmatskoye  و  V. Filanovsky  و170th KM  می باشد و این شرکت اعلام داشته است که در سال 2007، 6/96 میلیون تن نفت و 9/13 میلیارد متر مکعب گاز از میدان Yuri-Korchagin تولید کرده است.

 در سال 2003 میلادی نیز شرکت های روسی Lukoil  و Gazprom  یک شرکت سرمایه گذاری مشترک را با شرکت ملی نفت قزاقستان تشکیل داده اند تا حوضه نفتی مرزی دو کشور را توسعه دهند.

رسوبات حوضه گازی مشترک Tsentralnoye که در مرز مشترک دو کشور روسیه و قزاقستان و در بخش مرکزی خزر میانی واقع شده در90 مایلی شرق شهر Makhachkala کشف شده است. توسعه این میدان گازی از سال 2007 میلادی آغاز شده است.

میدان Yuri-Korchagin در فاصله 180 کیلومتری شهر آستاراخان و 240 کیلومتری شهر Makhachkala قرار دارد که عمق آب در آن ناحیه 11-13 متر می باشد و در مجموع 570 میلیون بشکه معادل نفت ذخیره را داراست. دو سکوی بهره برداری استفاده شده در این میدان با نامهای LSP-2 و LSP-1(LSP-2 و LSP-1با استفاده از یک پل به یکدیگر متصل شده اند)، متناسب با یخ و سرمای بخش شمالی دریای خزر و مقاوم در برابر این آب و هوا طراحی و ساخته شده است. سکوی LSP-1 امکان حفاری چاه تا عمق 7400 متری را دارا می باشد. مجموعه تجهیزات حمل و نقل دریایی این میدان شامل یک شناور ذخیره ساز(FSO) مجهز به سیستم Mooring می باشد. مواد هیدروکربنی برداشت شده پس از عبور از خطوط لوله زیر دریایی، درFSO ذخیره و پس از ارسال به پایانه Makhachkala، از طریق خطوط لوله Transneft. انتقال داده خواهد شد. پیش بینی شده است که سالانه 3/2 میلیون تن نفت و 2/1 میلیارد متر مکعب میعانات گازی از این میدان قابل استخراج باشد. شکل (1)و (2) به ترتیب دو سکوی LSP-2 و LSP-1 و شناور FSO را نشان می دهد.

جدیدترین اکتشافات صورت گرفته سال 2008 در بخش روسی دریای خزر شامل فعالیت شرکت سوئدی Lundin در حفر چاه های اکتشافی متعدد در بلوک Lagansky واقع در حوضه خزر میانی و در ساختار اکتشافی Morskaya می باشد. کنسرسیومی از سه شرکت Lukoil، Rosneft وGazprom با عنوان کنسرسیوم نفت کاسپین نیز کنترل فعالیتها در ساختار Morskaya را بر عهده دارند. این بلوک در راستای ساختارهایی شامل میدانهای Viktor-Filanovsky،Rakushechnoye و Yuri-Korchagin که در حال ارزیابی و توسعه می باشند، قرار دارد. در اواخر نیمه اول سال 2008 اولین چاه اکتشافی با عنوان morsakaya1 به عنوان اولین فعالیت اکتشافی در این بلوک توسط شرکت Lundin حفر شد و مشخص گردید که دارای حجم زیادی از نفت در مخازن ماسه سنگی می باشد. با  انجام آزمایش اولیه، دبی این چاه حدود روزانه 2500 بشکه معادل نفت با درجه API 32 برآورد گردیده است که با به کارگیری تجهیزات مناسب و اقدامات توسعه ای این میزان افزایش خواهد داشت. تاکنون در ساختار Morskaya فعالیتهای اکتشافی متعددی صورت گرفته است. میزان ذخایر قابل برداشت این ساختار با مساحت 130 کیلومترمربع  بین 110_450 میلیون بشکه معادل نفت برآورد گردیده است. شکلهای (3) و (4) به ترتیب ساختارها وبلوک های بخش شمالی دریای خزر  و بلوک Lagansky را نشان می دهد.

شکل(3) : ساختارها وبلوک های بخش شمالی دریای خزر

منبع : www.lundin-energy.com

 

شکل(4) : ساختارها Morskaya و چاه های حفر شده در آن

با خرید 30% سهم اکتشاف در بلوک Lagansky توسط شرکت قبرسی Gunvor در دسامبر سال 2009 طی توافقنامه ای شرکت Lundin با این شرکت قبرسی به همکاری پرداخت. به این ترتیب فعالیتهای این شرکت سوئدی تا سال 2014 در این بلوک تمدید گردید.

همچنین فعالیتهای اکتشافی، توسعه­ای و تولیدی در میادین واقع در خشکی Sotchemyu-Talyu در 100 کیلومتری جنوب غربی Pechora، North Irael وEast Kadzherom  در جمهوری Kalmykia در سواحل دریای خزر ادامه دارد. شرکت Lundin در اواخر سال 2009 حفاری یک حلقه چاه اکتشافی جدید در بلوک Lagansky با عنوان Petrovskaya1 که مخزن آن در عمق 2050 متری واقع شده است، را آغاز نموده است.

جدول (1) : بزرگترین میادین نفتی روسیه و درصد تخلیه آنها

صادرات تولیدات هیدروکربنی :

کشور روسیه برای انجام فعالیتهای اکتشافی در دریای خزر و توسعه و بهره برداری از منابع آن برنامه ریزی هدفمندی نموده است. اما تاکنون موفق به تولید منابع نفت و گاز این دریا نشده است، لذا در خصوص صادرات مواد هیدروکربنی این ناحیه تنها می توان به همکاری این کشور در صادرات نفت و گاز کشورهای تولید کننده منطقه خزر اشاره نمود.

به طوریکه برخی از خطوط لوله انتقال نفت منطقه خزر جهت صادرات نفت این منطقه به شبکه خط لوله روسیه متصل شده است. از جمله خط لوله انتقال نفت آتیرا _ سمرا که در مسیر شمال به شبکه انتقال نفت روسیه متصل شده است و توافقنامه 15 ساله­ای نیز بین دو کشور قزاقستان و روسیه مبنی بر صادرات نفت قزاقستان از طریق خطوط انتقال روسیه در مسیر اتصال به خط لوله آتیرا _ سمرا در سال 2002 بر قرار شده است.

خط لوله باکو_تفلیس_جیهان(BTC) که نفت آذربایجان را به بندر نوروسیسک و دریای سیاه منتقل می نماید، در بخش آذری آن توسط شرکت SOCAR و در بخش روسی توسط شرکت Transneft روسیه اداره شده و بهره برداری می گردد.

در خصوص توسعه و بهره برداری از کنسرسیوم خط لوله خزر (CPC) که نفت قزاقستان را از میدان تنگیز به بندر نوروسیسک روسیه می­رساند، شرکت های نفتی روسی شامل، Lukoil و Transneft از جمله سهامداران این کنسرسیوم می باشند. همچنین دولتهای روسیه، قزاقستان و عمان به همراه کنسرسیومی از شرکتهای نفتی بین المللی توسعه خط لوله خزر (Caspian Pipeline Consortium) را بر عهده دارند. شرکت LukArco,Bv 5/12 درصد از سهام این کنسرسیوم را به خود اختصاص داده است. این شرکت مشتمل بر دو شرکت Arco سابق و Lukoil بود که پس از ادغام شرکت BP با شرکت امریکایی Arco، شرکت BP 46% سهام این شرکت را دارا شد. در دسامبر سال 2009 شرکت BP سهام خود را به شرکت Lukoil فروخت و به این ترتیب اکنون شرکت Lukoil تنها سهامدار شرکت LukArco به شمار می رود. شرکت ترانس نفت روسیه نیز 24 درصد از سهام کنسرسیوم خط لوله خزر را دارا می باشد. شرکت روسی Rosneft که 51 درصد سهام شرکت Rosneft_Shell را دارا می­باشد، در سرمایه گذاری مشترک با شرکت Shell، 5/7 درصد از سهام کنسرسیوم خط لوله خزر را به خود اختصاص داده است.

منابع:

 [1] : www.eia.doe.gov

[2] : www.thefreelibrary.com

[3] : www.lukoil.com

[4] : www.oilru.com

[5] : www.rigzone.com

[6] : www.lundin-energy.com

[7] : www.offshore247.com

[8] : Oil & Gas Journal